W polskiej blogosferze można spotkać wiele wpisów poświęconych przeprowadzaniu badań z użytkownikami, jednak ciężko znaleźć artykuły o badaniach, w których uczestniczyłyby dzieci. Kojarzę tylko Case study: Testy użyteczności gry komputerowej Pluszaki Rozrabiaki, gdzie WitFlow opisuje swoje badania gry komputerowej z dziećmi 4-8 lat. Tym bardziej trudno znaleźć jakiekolwiek porady, jak takie badania przeprowadzać i na co zwrócić uwagę przy analizie.

Dlatego rozpoczynam krótką serię artykułów na ten temat. Kilka dni temu napisałam artykuł do Mediarun O badaniach użyteczności z udziałem dzieci, gdzie staram się przekonać do tego, że warto takie badania przeprowadzać. Dzisiaj kilka słów o rozwoju poznawczym dzieci w różnym wieku i o tym, jak mogą zachowywać się w trakcie badań. Kolejny wpis poświęcony będzie praktycznym wskazówkom jak przygotować się do badań z dziećmi i jak je moderować. Na koniec pojawi się case study z badania, które przeprowadzałam z dziećmi w wieku 6–13 lat. Wszystkie artykuły powstały z pomocą Marcina Kindermana, który w ramach stażu w K2 UX pomagał mi zbierać materiały i pisał niektóre fragmenty.

Przechodząc do rzeczy…

Przygotowując się do badań z dziećmi należy wziąć pod uwagę dużą różnorodność tej grupy, u której zmiany w poziomie rozwoju w początkowych latach życia następują w postępie geometrycznym. Aby ograniczyć późniejsze problemy z interpretacją uzyskanych wyników, należy najpierw sprawdzić czy planowane badania odpowiadają danej grupie wiekowej. Nie da się bowiem przetestować niektórych serwisów z dziećmi, u których nie został jeszcze osiągnięty określony poziom rozwoju mentalnego.

Literatura tematu wyróżnia następujący podział kategorii wiekowych:

Od 2 do 5 lat - wiek przedszkolny

Jeszcze jakiś czas temu powiedziałabym, że dzieci w tym wieku raczej nie korzystają z komputera. Jednak czasy się zmieniają, ja zaczynam być starej daty, a komputer staje się dobrym sposobem na zajęcie czymś dziecka. Według World Internet Institute, dziecko w tym wieku 50 – 60% czasu spędzonego przed komputerem poświęca na granie, a resztę na oglądanie filmów. Możemy więc już projektować dla nich serwisy z grami i zacząć przeprowadzać badania.

Piaget, psycholog dziecięcy, opracował kiedyś typologię rozwoju poznawczego u dzieci. Warto jest wziąć z niej kilka wskazówek dotyczących dzieci w tym wieku i uważać na:

• Centryzm – zniekształcenie percepcji przez koncentrowanie się tylko na jednym aspekcie problemu. Łączy się to m. in. z problemami przy postrzeganiu zachowania stałości przez przedmioty, np. zgnieciona kulka z plasteliny według dzieci oprócz kształtu zmienia również masę
• Egocentryzm – przyjmowanie założenia, że inni wiedzą to samo co one, np. co dziś robiły cały dzień. Ciężko im przyjąć perspektywę innego człowieka
• Odpowiedzialność obiektywna – brak liczenia się z intencjami postępowania a jedynie z jego skutkami, np. osoba która potłukła przez przypadek pięć szklanek jest mniej winna niż ta, która potłukła jedną specjalnie
• Animizm – przypisywanie przedmiotom cech charakterystycznych dla ludzi, np. kopnięta zabawka odczuwa ból z tego powodu

Dzieci w tym wieku są zdecydowanie najbardziej wymagającą grupą przy testowaniu:

• Najszybciej mogą się męczyć lub nudzić, poszczególnymi zadaniami lub całym badaniem – dlatego dobrze zaplanować sesję nie dłuższą niż 30 – 40 minut. Powinieneś też uważnie obserwować dziecko i jeśli potrzeba, zrobić dwuminutową przerwę, ale nie dłuższą, aby dziecko nie miało czasu zająć się inną, bardziej atrakcyjną aktywnością
• Szybko się rozpraszają, mogą więc mieć problemy ze skupieniem się na konkretnej czynności lub nie odpowiedzieć na pytanie, które ich nie zainteresuje – można wtedy spróbować wrócić do zadania czy pytania później, jednak nie więcej niż dwa razy, aby dziecko nie poczuło się „naciskane”
• W związku z powyższym, raczej swobodna eksploracja serwisu niż lista zadań – powinny móc swobodnie korzystać z serwisu, według własnych zainteresowań, zamiast wykonywać konkretne zadania
• Powinniśmy starać się dostosować język do poziomu dzieci – oczywiście nie oznacza to, że masz zdrabniać czy seplenić. Chodzi o dostosowanie słownictwa do zasobności słownika dziecka – nie używaj trudnych słów, a gdy musisz zapytać o coś „trudniejszego” (np. o lektora) możesz użyć szerszego opisu („głos bohatera, który słychać cały czas z komputera”). Gdy dziecko nadal nie rozumie – parafrazuj
• Pytania kierowane do dzieci powinny być bardzo proste – raczej „Co myślisz o dźwiękach w grze?” niż „Co myślisz o wypowiedziach i głosie narratora?”
• Dzieci w tym wieku mają problemy z wypowiadaniem się wprost o tym co lubią a czego nie (egocentrym opisany przez Piageta), więc nie powinieneś spodziewać się „głośnego myślenia” – oceniając poziom satysfakcji z korzystania z serwisu, opieraj się głównie na obserwacji mowy ciała
• Mogą być bardzo podatne na sugestie – trzeba więc bardzo uważać na sposób zadawania pytań i własną postawę wobec czynności wykonywanych przez dziecko

Od 6 do 10 lat - wiek szkolny

Według World Internet Institute, dzieci w tym wieku korzystając prywatnie z komputerów nadal najczęściej grają, co zajmuje im mniej więcej połowę czasu. Poza tym jednak najmłodsi zaczynają już używać komunikatorów internetowych, a w wieku 7 – 8 lat zaczynają pomagać sobie przy zadaniach domowych.

W tym czasie (operacji konkretnych wg. Piageta) dzieci zyskują nowe umiejętności:

• Inkluzje klas – świadomość tego, że podklasy nie mogą zawierać większej ilości elementów niż klasa
• Seriacje – umiejętność porządkowania bodźców na danym wymiarze ilościowym, np. od największej do największej, od najdłuższej do najkrótszej
• Przechodniość – dzieci rozumieją logiczne zależności, łączą relacje w celu wydedukowania koniecznych wniosków jak np. zależność wyrażona wzorem: jeżeli A>B a B>C to A>C
• Decentracja interpersonalna – umiejętność wczucia się w sytuację drugiego człowieka, lepsze zrozumienie emocji innych oraz ich punktu widzenia

Piaget zwraca też uwagę na ograniczenia tego okresu:

• Dzieci mają problemy z myśleniem w kategoriach rzeczy abstrakcyjnych i hipotetycznych. Ich świat ogranicza się do rzeczy konkretnych, rzeczywistych i namacalnych.

Na badaniach pamiętaj, że:

• Dzieci w tym wieku raczej bez problemu powinny wytrzymać sesję badawczą trwającą ponad 40 minut, jednak staraj się nie przekroczyć godziny
• Dzięki doświadczeniom wyniesionym ze szkoły, dzieci w tym wieku przyzwyczajone są do współpracy z dorosłymi przy rozwiązywaniu zadań – dlatego można już dawać zadania do wykonania. Dobrze jednak, aby polecenia moderatora były wplecione w naturalnie ścieżki odkrywania serwisu przez dziecko.
• Większość nie będzie jeszcze świadoma tego, że są obserwowane i nagrywane – warto jednak być przygotowanym na pytania typu „a po co ta kamera?”
• Im starsze, tym precyzyjniej będą w stanie powiedzieć o swoich zastrzeżeniach w względem serwisu. Dzieci w wieku 6 – 7 lat mogą jeszcze być trochę nieśmiałe i mieć trudności w mówieniu o „zachowaniu komputera”, ale 9-10-latki powinny już mieć spore doświadczenie z komputerem i śmiało będą o nim mówić – można zacząć pytać wprost o odczucia związane z serwisem, jednak nadal nie zapominaj o podatności na sugestie
• Chcą przypodobać się dorosłym (również moderatorowi), więc mogą pozytywnie wypowiadać się na temat strony – głównym źródłem oceny serwisu nadal powinny zostać spontaniczne wypowiedzi dzieci oraz ich zachowanie niewerbalne (pochylanie się nad komputerem, uśmiechy, marszczenie się, wzdychanie itp.)

Od 11 do 14 lat - przełom szkolno-gimnazjalny

World Internet Institute twierdzi, że już w wieku 12 lat dzieci poświęcają graniu jedynie 35% czasu, na rzecz korzystania z komunikatorów. Dodatkowo zaczynają odwiedzać portale społecznościowe, jednak na razie jest to zaledwie 5% całego czasu spędzonego przed komputerem.

U Piageta okres ten charakteryzuje:

• Rozumowanie hipotetyczno-dedukcyjne – umiejętność wyciągania wniosków z hipotez
• Rozwój myślenia abstrakcyjnego bez potrzeby odwoływania się do konkretnych przedmiotów i wydarzeń

Przy badaniach zwróć uwagę na:

• Godzinna sesja nie powinna być dla nich męcząca czy nużąca
• Lepiej znoszą obecność nieznanych sobie osób, nie powinny być speszone przy moderatorze. Nie będą też już czuły potrzeby obecności rodzica na badaniu
• Po czasie przeznaczonym na wolną eksplorację serwisu, można z powodzeniem prosić ich o wykonanie kilku zadań. Najprawdopodobniej będą się cieszyć, że mogą zrobić to, o co prosi ich dorosły
• Niektóre dzieci będą już w stanie “głośno myśleć” w czasie korzystania z serwisu. Inne natomiast, mając świadomość tego, że ktoś je obserwuje i słucha dokładnie ich wypowiedzi (szczególnie w zetknięciu z aparaturą do nagrywania), mogą być nieśmiałe
• Mając już duże doświadczenie w korzystaniu z serwisów internetowych, ich wypowiedzi oceniające badany serwis, powinny być dość wiarygodne

Po 15 roku życia - wchodzenie w dorosłość

Powyżej tego wieku dzieci (a raczej młodzież) biorące udział w badaniach, mogą być traktowane jak osoby dorosłe. Nie różnią się znacząco od dorosłych swoimi umiejętnościami poruszania się po różnych interfejsach, a ich rosnąca pewność siebie nie utrudnia pozyskania rzetelnej oceny serwisu.

Nie zapominaj jednak o tym...

...że każde dziecko jest inne. Niejednolitość sposobów nauczania i różnorodność w podejściu rodziców do swoich dzieci powoduje, że ciężko jest przewidzieć z jakimi badanymi będziemy mieć do czynienia. Często może nas zaskoczyć jak bardzo badany odbiega od rówieśników pod względem rozwoju. Dlatego najważniejsze jest indywidualne podejście do każdego dziecka i elastyczność scenariusza badawczego.

Literatura:
Usability testing with children Webcredible
Guidelines for usability testing with children Microsoft
Usability testing with children: a lesson from Piaget Johnny Holland

Więcej szczegółów o przygotowaniach i moderacji samego badania w następnym wpisie Jak przeprowadzać badania użyteczności z dziećmi

Credits: photo by Toca Boca